کیستهای شکلاتی تخمدان یکی از مهمترین و در عین حال نادیدهگرفتهشدهترین مشکلات شایع در میان زنان سنین باروری هستند. بسیاری از خانمها سالها با دردهای شدید قاعدگی، درد لگنی مزمن یا حتی ناباروری درگیرند، بدون آنکه بدانند ریشه این مشکلات میتواند اندومتریوما یا همان کیست شکلاتی تخمدان باشد.
شناخت دقیق کیستهای شکلاتی تخمدان، علائم هشداردهنده، روشهای تشخیص و درمان کیست شکلاتی تخمدان میتواند از پیشرفت بیماری و آسیب به ذخیره تخمدان جلوگیری کند. در این مقاله تلاش کردهایم بهصورت علمی، دقیق و در عین حال روان و قابل فهم، همه نکات مهم درباره این عارضه را بررسی کنیم. در ادامه با ما همراه باشید.
كيستهاى شكلاتى نوعى از كيست تخمدان است كه كيست با مايع غليظ قهوهاى رنگ پر شده كه احتمالا به دليل خون مرده و قديمى است. اين كيستها اغلب پتانسيل بدخيمى ندارند ولى نشانگر مرحله پيشرفته بيمارى است كه بيشترين عاقبت آن نابارورى و درد لگن است. ٢٠ تا٤٠ درصد اندومتريوزها به سمت تشكيل كيستهاى شكلاتى پيش مىروند. اندومتريوز حاصل گسترش بافت اندومتريال (لايه داخلى رحم) به خارج از محيط واقعى خود است، اين بافت غير طبيعى ممكن است به تخمدان لولههاى فالوپ و مثانه و رودهها گسترش پيدا كند. بر اساس ميزان گسترش بافت غيرطبيعى و ميزان چسبندگى به اطراف بيمارى به مرحله بندى مختلفى تقسيم مىشود.
كيستهاى شكلاتى در سيستم مرحلهبندى در پيشرفتهترين بخش بيمارى كه مرحله چهارم است جاى مىگيرند. اگر شخص گرفتار اين بيمارى درمان نشود بيمارى پيشرفت مىكند و چسبندگىها بيشتر مىشود. در مراحل پيشرفته بيمارى وجود كيستهاى اندومتريوزى سبب اختلال تخمكگذارى، كاهش كيفيت تخمکها، كاهش عملكرد تخمدانها و كاهش ميزان لانهگزينى اندومتر مىشود. بيماران بسيار علاقمند هستند در مورد علت اين بيمارى بيشتر بدانند تصميم ما بر اين است در مبحث بعدى در مورد علت اندومتريوز توضيح دهيم.
حتما بخوانید: کیست اندومتریوز
کیستهای شکلاتی تخمدان (اندومتریوما) چیست؟
کیست شکلاتی تخمدان که در اصطلاح علمی «اندومتریوما» نامیده میشود، نوعی کیست ناشی از بیماری اندومتریوز تخمدان است. در بیماری اندومتریوز، بافتی مشابه لایه داخلی رحم (آندومتر) در خارج از رحم رشد میکند. زمانی که این بافت نابجا روی تخمدان قرار میگیرد، به مرور باعث تشکیل کیست میشود.
داخل کیستهای شکلاتی تخمدان از خونهای قدیمی و تجزیهشده پر شده است. این مایع به رنگ قهوهای تیره دیده میشود و به همین دلیل به آن کیست شکلاتی گفته میشود. برخلاف کیستهای عملکردی ساده که ممکن است خودبهخود از بین بروند، اندومتریوما اغلب پایدار است و بدون درمان از بین نمیرود.
علت ایجاد کیستهای شکلاتی تخمدان چیست؟
مهمترین علت ایجاد کیستهای شکلاتی تخمدان، بیماری اندومتریوز است. با این حال، هنوز علت دقیق اندومتریوز بهطور کامل مشخص نشده و چند نظریه درباره آن مطرح است:
قاعدگی رتروگراد
در برخی زنان، بخشی از خون قاعدگی بهجای خروج از بدن، از طریق لولههای رحمی به داخل لگن بازمیگردد. این سلولها ممکن است روی تخمدان کاشته شوند و به مرور باعث ایجاد کیست شکلاتی تخمدان شوند.
اختلال سیستم ایمنی
در شرایط طبیعی، سیستم ایمنی باید سلولهای نابجا را از بین ببرد. اما در برخی افراد، این فرآیند بهدرستی انجام نمیشود و زمینه برای ایجاد اندومتریوز تخمدان فراهم میشود.
عوامل ژنتیکی و هورمونی
اگر در خانواده سابقه اندومتریوز وجود داشته باشد، احتمال ابتلا افزایش مییابد. همچنین استروژن نقش مهمی در رشد این بافت دارد و عدم تعادل هورمونی میتواند به ایجاد کیستهای شکلاتی تخمدان کمک کند.
حتما بخوانید: لاپاراسکوپی رحم
علائم کیست شکلاتی تخمدان که نباید نادیده گرفته شوند
علائم کیست شکلاتی تخمدان در هر فرد میتواند متفاوت باشد. برخی زنان بدون علامت هستند و کیست بهصورت اتفاقی در سونوگرافی کشف میشود. اما شایعترین علائم عبارتاند از:
- درد شدید قاعدگی که با گذر زمان بدتر میشود
- درد لگنی مزمن
- درد هنگام رابطه جنسی
- درد هنگام دفع در دوران پریود
- نفخ و احساس فشار در لگن
- مشکل در بارداری
درد کیست شکلاتی تخمدان به طور معمول پیشرونده است و با مسکنهای معمولی بهطور کامل کنترل نمیشود.
کیست شکلاتی و ناباروری؛ آیا باید نگران بود؟
یکی از مهمترین دغدغهها درباره کیستهای شکلاتی تخمدان، تاثیر آن بر باروری است. کیست شکلاتی و ناباروری ارتباطی خیلی زیادی با هم دارند، اما این به معنای نازایی قطعی نیست.
اندومتریوما میتواند از طریق موارد زیر بر بارداری اثر بگذارد:
- کاهش کیفیت تخمک
- کاهش ذخیره تخمدان
- ایجاد چسبندگیهای لگنی
- اختلال در تخمکگذاری
با این حال، بسیاری از زنان مبتلا به کیست شکلاتی تخمدان بارداری طبیعی موفق دارند. در موارد شدیدتر، ممکن است از روشهای کمکباروری استفاده شود.
تفاوت کیستهای شکلاتی تخمدان با سایر کیستها
همه کیستهای تخمدان خطرناک نیستند. تفاوت مهم کیستهای شکلاتی تخمدان با کیستهای ساده عبارت است از:
- این کیستها خودبهخود از بین نمیروند.
- معمولا با اندومتریوز تخمدان همراه هستند.
- محتوای آنها خون قدیمی است.
- احتمال عود دارند.
تشخیص دقیق نوع کیست نقش مهمی در انتخاب درمان آن دارد.
روشهای تشخیص کیست شکلاتی تخمدان
تشخیص کیستهای شکلاتی تخمدان معمولا با بررسی علائم و تصویربرداری انجام میشود.
سونوگرافی واژینال
اصلیترین ابزار تشخیص است. نمای یکنواخت و تیره در سونوگرافی میتواند به نفع اندومتریوما باشد.
MRI
در موارد پیچیده یا برای بررسی وسعت اندومتریوز تخمدان، MRI کمککننده است.
لاپاراسکوپی
روش قطعی تشخیص و همزمان درمان کیست شکلاتی تخمدان محسوب میشود.
درمان کیست شکلاتی تخمدان؛ چه زمانی جراحی لازم است؟
درمان کیست شکلاتی تخمدان به عوامل متعددی بستگی دارد:
- اندازه کیست
- شدت علائم
- سن بیمار
- تمایل به بارداری
درمان دارویی
داروهای هورمونی میتوانند رشد کیستهای شکلاتی تخمدان را کنترل کنند، اما معمولا آن را از بین نمیبرند.
جراحی کیست شکلاتی
در صورت بزرگ بودن کیست، درد شدید یا تاثیر بر باروری، جراحی لاپاراسکوپی توصیه میشود. هدف از جراحی، برداشتن کیست و حفظ حداکثری بافت سالم تخمدان است.
باید توجه داشت که جراحیهای مکرر میتوانند ذخیره تخمدان را کاهش دهند؛ بنابراین تصمیم برای عمل باید با بررسی دقیق انجام شود.
آیا کیستهای شکلاتی تخمدان دوباره عود میکنند؟
عود کیست شکلاتی یکی از چالشهای مهم درمان است. حتی پس از جراحی موفق، احتمال بازگشت وجود دارد. برای کاهش احتمال عود کیست، معمولا درمانهای هورمونی پس از جراحی توصیه میشود.
پیگیری منظم با سونوگرافی و مراجعه دورهای به متخصص زنان اهمیت زیادی دارد.
پارگی کیست شکلاتی تخمدان؛ یک وضعیت اورژانسی
اگرچه پارگی کیست شکلاتی شایع نیست، اما در صورت وقوع میتواند باعث درد شدید ناگهانی، تهوع و التهاب داخل شکم شود. در چنین شرایطی مراجعه فوری به پزشک ضروری است.
سبک زندگی و کنترل علائم کیستهای شکلاتی تخمدان
کنترل التهاب نقش مهمی در مدیریت علائم دارد. توصیه میشود:
- رژیم غذایی ضد التهاب داشته باشید
- مصرف قند و غذاهای فرآوریشده را کاهش دهید
- فعالیت بدنی منظم انجام دهید
- استرس را مدیریت کنید
مدیریت صحیح میتواند شدت درد کیست شکلاتی تخمدان را کاهش دهد و کیفیت زندگی را بهبود ببخشد.
آیا کیست شکلاتی تخمدان خطر بدخیمی دارد؟
در اغلب موارد، کیستهای شکلاتی تخمدان خوشخیم هستند. احتمال سرطانی شدن بسیار پایین است، اما در سنین بالاتر یا در صورت تغییر ناگهانی اندازه و ظاهر کیست، بررسیهای دقیقتری انجام میشود.
نتیجهگیری
کیستهای شکلاتی تخمدان از مشکلات شایع اما قابل مدیریت در زنان هستند. تشخیص زودهنگام، انتخاب درست درمان کیست شکلاتی تخمدان و پیگیری منظم میتواند از آسیب به ذخیره تخمدان و مشکلات باروری جلوگیری کند.
اگر با دردهای شدید قاعدگی، درد لگنی مزمن یا نگرانی درباره کیست شکلاتی و ناباروری روبهرو هستید، بهترین اقدام مراجعه به یک متخصص باتجربه در زمینه اندومتریوز و درمانهای پیشرفته زنان است.
در این مسیر، تجربه و دقت پزشک نقش تعیینکنندهای دارد. دکتر فاطمه سروی با تخصص در درمان اندومتریوز، جراحیهای لاپاراسکوپی پیشرفته و مدیریت مشکلات باروری، میتوانند با ارزیابی دقیق شرایط شما، بهترین برنامه درمانی را پیشنهاد دهند. بررسی دقیق سونوگرافی، توجه به حفظ ذخیره تخمدان و انتخاب درمان متناسب با شرایط هر بیمار، از نکات مهم در مدیریت کیستهای شکلاتی تخمدان است.
سلامت باروری موضوعی حساس و ارزشمند است. اگر علائمی دارید، آن را به تعویق نیندازید. مراجعه به موقع به متخصص میتواند مسیر درمان را کوتاهتر، مطمئنتر و کمهزینهتر کند.
